در گذشته تصور اغلب کشاورزان این بود که برای مبارزه با بیماریها تنها باید از سموم استفاده کرد. به عبارت دیگر، هر زمان قارچ، باکتری یا ویروسی وارد مزرعه میشد، تنها راه مقابله با آن را استفاده از یک ماده شیمیایی میدانستند.
اما تحقیقات سالهای اخیر نشان داده است که گیاهان نیز مانند انسان دارای سیستم دفاعی هستند و میتوانند در برابر بسیاری از عوامل بیماریزا از خودشان دفاع کنند.
موضوعی که امروزه در دنیا با نام «تحریک سیستم دفاعی گیاه» شناخته میشود.
آیا گیاه هم سیستم ایمنی دارد؟
بله.
هر گیاه دارای مجموعهای از مکانیسمهای دفاعی است که در زمان حمله عوامل بیماریزا فعال میشوند.
زمانی که قارچ، باکتری یا ویروس به گیاه حمله میکند، گیاه شروع به تولید ترکیبات دفاعی مختلفی میکند که میتوانند از گسترش بیماری جلوگیری کنند.
مشکل اینجاست که در بسیاری از مواقع، سرعت رشد و توسعه عامل بیماریزا بیشتر از سرعت فعال شدن سیستم دفاعی گیاه است و در نتیجه بیماری فرصت پیدا میکند خسارت ایجاد کند.
به همین دلیل امروزه یکی از مهمترین راهکارهای مدیریت بیماریها، کمک به گیاه برای فعال کردن سریعتر این سیستم دفاعی است.
SAR چیست؟
SAR مخفف عبارت:
Systemic Acquired Resistance
یا همان «مقاومت اکتسابی سیستمیک» است.
در این حالت، زمانی که بخشی از گیاه با یک عامل بیماریزا مواجه میشود، پیامهای دفاعی به تمام قسمتهای گیاه ارسال میشوند.
در واقع گیاه به سایر بخشهای خود هشدار میدهد که احتمال حمله وجود دارد و باید آماده دفاع باشند.
به زبان ساده، SAR مانند این است که یک شهر پس از مشاهده خطر در یک منطقه، تمام نیروهای دفاعی خود را در کل شهر به حالت آمادهباش درآورد.
به همین دلیل بسیاری از بیماریها قبل از گسترش شدید مهار میشوند.
ISR چیست؟
ISR مخفف عبارت:
Induced Systemic Resistance
یا «مقاومت سیستمیک القاشده» است.
در این حالت، گیاه توسط برخی ترکیبات مفید یا میکروارگانیسمهای مفید تحریک میشود تا سیستم دفاعی خود را فعال کند.
در واقع هنوز بیماری رخ نداده است اما گیاه از قبل آماده مقابله میشود.
میتوان ISR را به واکسیناسیون در انسان تشبیه کرد.
بدن انسان قبل از مواجهه با بیماری آماده میشود و در صورت حمله عامل بیماریزا سریعتر واکنش نشان میدهد.
در گیاه نیز همین اتفاق رخ میدهد.
تفاوت SAR و ISR چیست؟
اگر بخواهیم خیلی ساده توضیح دهیم:
- SAR معمولاً بعد از مواجهه گیاه با بیماری فعال میشود.
- ISR معمولاً قبل از بروز بیماری و در اثر محرکهای مفید فعال میشود.
اما نتیجه نهایی هر دو یک چیز است:
افزایش قدرت دفاعی گیاه و کاهش خسارت بیماریها.
چرا فعال شدن سیستم دفاعی گیاه اهمیت دارد؟
در بسیاری از بیماریها، مخصوصاً بیماریهای قارچی و باکتریایی، هدف اصلی تنها از بین بردن عامل بیماریزا نیست.
هدف این است که گیاه بتواند خودش نیز در فرآیند مبارزه مشارکت داشته باشد.
زمانی که سیستم دفاعی گیاه فعال باشد:
- سرعت گسترش بیماری کاهش مییابد.
- خسارت بیماری کمتر میشود.
- قدرت ترمیم بافتهای آسیبدیده افزایش مییابد.
- نیاز به مصرف مکرر سموم کاهش پیدا میکند.
- گیاه توان بیشتری برای تحمل تنشهای محیطی پیدا میکند.
به همین دلیل بسیاری از فناوریهای نوین کشاورزی بر پایه فعالسازی سیستم دفاعی گیاه طراحی شدهاند.
نقش LPP در تحریک سیستم دفاعی گیاه
یکی از ویژگیهای مهم LPP (Last Point Plus) توانایی تحریک مسیرهای دفاعی گیاه است.
LPP علاوه بر اثر مستقیم بر بسیاری از عوامل بیماریزا، باعث فعال شدن مکانیسمهای دفاعی گیاه نیز میشود.
در نتیجه گیاه تنها متکی به ماده مصرفی نیست، بلکه خودش نیز وارد فرآیند دفاع میشود.
این موضوع در مدیریت بیماریهایی مانند:
- فیتوفترا
- پیتیوم
- سفیدکها
- آنتراکنوز
- بیماریهای باکتریایی
اهمیت بسیار زیادی دارد.
جمعبندی
کشاورزی مدرن دیگر تنها بر پایه استفاده از سموم نیست.
امروزه یکی از مؤثرترین راهکارها، فعال کردن سیستم دفاعی خود گیاه است.
مکانیسمهای SAR و ISR به گیاه کمک میکنند تا سریعتر، قویتر و مؤثرتر با عوامل بیماریزا مقابله کند.
به همین دلیل محصولاتی که علاوه بر کنترل بیماری بتوانند سیستم دفاعی گیاه را نیز تحریک کنند، نقش بسیار مهمی در مدیریت پایدار بیماریها و کاهش خسارت در مزارع و باغات دارند.
سوالات متداول
۱. آیا گیاهان واقعاً سیستم دفاعی دارند؟
بله. گیاهان دارای مجموعهای از مکانیسمهای دفاعی طبیعی هستند که در زمان حمله قارچها، باکتریها، ویروسها و برخی آفات فعال میشوند. این سیستم دفاعی میتواند از گسترش بیماری جلوگیری کرده و خسارت وارد شده به گیاه را کاهش دهد.
۲. SAR و ISR چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
SAR یا مقاومت اکتسابی سیستمیک معمولاً پس از مواجهه گیاه با عامل بیماریزا فعال میشود و سایر قسمتهای گیاه را برای مقابله آماده میکند. اما ISR یا مقاومت سیستمیک القاشده معمولاً در اثر ترکیبات محرک یا عوامل مفید فعال میشود و گیاه را پیش از بروز بیماری در حالت آمادهباش قرار میدهد.
۳. فعال شدن سیستم دفاعی گیاه چه مزیتی برای کشاورز دارد؟
زمانی که سیستم دفاعی گیاه فعال باشد، سرعت گسترش بیماری کاهش پیدا میکند، خسارت بیماری کمتر میشود، قدرت ترمیم گیاه افزایش مییابد و در بسیاری از موارد نیاز به مصرف مکرر سموم نیز کاهش پیدا میکند.
۴. آیا تحریک سیستم دفاعی گیاه میتواند جایگزین سموم شود؟
خیر. در شرایط آلودگی شدید معمولاً همچنان به استفاده از راهکارهای کنترل بیماری نیاز است. اما تحریک سیستم دفاعی گیاه میتواند اثربخشی برنامه مدیریت بیماری را افزایش داده و وابستگی به مصرف مکرر سموم را کاهش دهد.
۵. LPP چگونه به فعال شدن سیستم دفاعی گیاه کمک میکند؟
LPP علاوه بر تأثیر مستقیم بر بسیاری از عوامل بیماریزا، مسیرهای دفاعی گیاه را نیز تحریک میکند. این موضوع باعث میشود گیاه سریعتر به عوامل بیماریزا پاسخ داده و توان بیشتری برای مقابله با بیماریهای قارچی، باکتریایی و برخی تنشهای محیطی داشته باشد.
